نگاهی متفاوت به فیلم پیر پسر: زنان نادیده

پایگاه خبری تحلیلی «عصر سینما»؛ علی زنداکبری – 

فیلم پیر پسر یکی از فیلم های متفاوت سینمای ایران در اکران های سال 1404 بود این فیلم در میان اکران انواع کمدی های سطحی به روی پرده رفت، فیلم به نوعی صدای سینمای معنادار در میان موج فیلم های کمدی بی معنا شد و از منظرهای مختلف مورد بررسی قرار گرفت که البته نقدهای فراوان و تفسیرهای متفاوت به درک بیشتر جهان متفاوت اثر کمک شایانی نمود. از اینرو خالی از لطف نیست تا از منظری دیگر نگاه متفاوتی به این اثر داشته باشیم . نگاهی که بر پایه نقش زن به عنوان یک کاراکتر مستقل در فیلم شکل گرفته است. فیلم به ظاهر ساختاری مردانه دارد با یک شخصیت زن، رعنای فیلم (لیلا حاتمی) تنها زن داستان با حضوری فیزیکی است که گذشته از نقش ساختاری اثر در بطن داستان حضوری قابل حس دارد. اما نکته مهمی که باید به آن توجه داشت حضور زن به مثابه یک نقش اول در کلیت فیلم به عنوان هدایت گر تمام اثر است. سوال هائی که زنان نادیده در پس زمینه فیلم در مخاطب ایجاد می کنند محوریت پیشبرد داستان در ناخودآگاه تماشاگر است.

شخصیت غلام بوستانی(حسن پورشیرازی) از اول تا به آخر فیلم دگردیسی درونی را طی می کند تا تماشاگر به ذات هولناک او پی ببرد. در این مقطع آنچه که ذهن را به چالش می کشد چگونگی شکل گیری چنین موجودی ورای ساختار یک اجتماع و در ارتباط با رابطه رفت و برگشت دو انسان درشمایل مادر و فرزند بروز می کند. او چگونه به چنین موجود وحشتناکی تبدیل شده؟ کدام زن او را به دنیا آورده؟ چگونه او را تربیت کرده؟ پایه هدایت این انسان به آنچه که تبدیل شده وامدار کم کاری، بی تفاوتی و یا آموزش غلط کدام مادر بوده است؟ آیا برای به دنیا آوردن چنین فرزندی تحت فشار همسر خود بوده؟ آیا اصلا چنین فرزندی را می خواسته؟ آیا امکانات لازم برای پرورش او را داشته است؟ آیا تلاش لازم برای تربیت او از سوی پدر یا شخص سومی بی اثر شده؟ یا برعکس، پدر سعی بر تربیتی صحیح داشته و مادر کوتاهی کرده است؟ لحظه جدایی عاطفی مادر و پسر مرگ بوده یا انتخابی شخصی از سوی یکی از این دو نفر؟ تمام این سوالات رفته رفته و با شناخت مخاطب از کاراکتر غلام بوستانی می تواند با پرسشهائی با جزئیات بیشتر در ذهن  او شکل گیرد و درک او را از عمق مفاهیم پر خشونت فیلم بیشتر کند.

دو همسر غلام بوستانی که به غیر از تصویری با یک چشم و در لباس عروس تصویر دیگری از آنها در طی فیلم ندیده ایم واقعا چه رفتاری با او داشته اند که او نگاهی زن ستیزانه پیدا کرده است؟ در یک جمله کلیدی تفکر زن ستیزانه او ناشی از کدامیک از زنان زندگی اش بوده؟ او به عنوان مردی زنباره نگاهی کاملا سطحی به زنان دارد و به رغم سن بالایش تنها نگاهی ابزارگون به جنس مخالف دارد در همین بزنگاه شکی در تماشاگر بروز می کند که آیا منش او از طرز برخورد پدرش با مادرش نشات گرفته و او محصولی است از طرز تفکری ضد زن از سوی پدرش؟ تمامی این تقابلهای زمینه ای برای کشف رازهای شخصیتی غلام را می توان با همین دیدگاه به دو فرزندش علی(حامد بداد) و رضا(محمد ولی زادگان) گسترش داد با این تفاوت که پدر این دو برای ما تا حدی آشناست و مجرد بودن این دو در کنار مشکلات کاری و مالی قابل توجیه است اما شخصیت کاراکتر علی و رضا در چه قالبی به مادرانشان ربط پیدا می کند؟ علی مبادی آداب، آرام، درونگرا، اهل کتاب و در تلاش برای دوری از خشونت با روحی لطیف است که می تواند ناشی از گرایش شخصیتی او به مادرش باشد چراکه هیچکدام از این خصیصه ها را در پدرش نمی بینیم. از سوی دیگر رضا خشنتر، عجول، ساده لوح، سطحی، بی صبر با پس زمینه مناسبی از خود ویرانگری است که شمه هائی از این اخلاقیات را در پدرش هم می بینیم اما شگفتی شخصیتی او وقتی برایمان پیچیده تر می شود که غلام او را فرزند مشترک همسر خود و فردی دیگر اعلام می کند در این مقطع علت این اتفاق را باید در خیانت همسر او جستجو کرد؟ گذشته از سرنوشت دو زن به عنوان مادران علی و رضا و همسران غلام و تاثیرشان بر سه مرد اصلی داستان حضور رعنا در نیمه دوم فیلم نقش زنان در فیلم پیر پسر را از زمینه، به قاب دوربین می کشد. رضا در همان آغاز منفعل می شود و از رعنا به عنوان وسیله ای برای تحقیر پدر و شوخی با برادر استفاده می کند او بر هدف پولدار شدن از طریق ساخت یا فروش منزل پدری متمرکز است. علی و غلام اما حالا به رقبائی عاطفی بدل می شوند، هردو دل به رعنا می بندند و مثلث عاطفی این سه نفر به انفجاری برای بروز رخدادها و افشای حقایق ناگفته منجر می شود در این بزنگاه عاقبت تراژیک رعنا بار معنائی فیلم را بالا می برد و معصومیت از دست رفته اش دلیل نمایان شدن چهره شیطان صفت غلام بوستانی و جنایتهایش می گردد. حال اگر در کلیت فیلم شخصیت زنان داستان را حذف کنیم فیلم عملا به طبلی توخالی بدل می گردد، حتی اگر تنها شخصیت رعنا را به فیلم بدهیم بازهم غنای اثر به حد مطلوبی نمی رسد. زنان در پیر پسر شاید حضور تصویری کمی داشته باشند اما شخصیت اول داستان او هستند. شاهدانی بر سرنوشت مردانی که بدون زنان عاقبت خوشی پیدا نمی کنند.